Spór o wygląd Alej to żadna nowość

Co oznacza padający w dyskusjach o przebudowie postulat: "zostawmy Aleje w spokoju, ponieważ zostały zaprojektowane w sposób doskonały"? Ano to, że musimy dosadzić dwa szpalery drzew, bo pierwotnie istniały cztery, wprowadzić ruch dwukierunkowy na obu jezdniach, zaś na plac Daszyńskiego sprowadzić z Zawodzia bazar.

- Dyskusja o wyglądzie Alej to żadna nowość - zwrócił nam uwagę Krzysztof Kasprzak, którego pasją jest wyszukiwanie archiwalnych materiałów filmowych o Częstochowie, a przy okazji trafił też na prasowe z 1928 r., gdy przebudowywano (nie po raz pierwszy) główną ulicę. Tym samym zainspirował nas do zbadania, jak przez 200 lat zmieniał się wygląd Alej.

Mit pierwszy: Aleje dla samochodów

Truizmem jest stwierdzenie, że Alei nie zaprojektowano dla samochodów, ponieważ w czasie wytyczania ulicy (1818-26) motoryzacji jeszcze nie wynaleziono. Ktoś powie: postęp techniczny nie zmienił niczego w funkcjonowaniu ruchu kołowego w Alejach - po prostu inny jest rodzaj pojazdu. Ale to nieprawda.

Inż. Jan Bernhard zaprojektował Aleje zarówno jako ciąg komunikacyjny jak i spacerowy. Ta druga funkcja od początku była bardzo ważna. Przez półtora wieku, aż do lat 60. XX stulecia, pieszy mógł w każdym miejscu przejść na środkowy pasaż i sobie pospacerować. Dopiero w ostatnim półwieczu zwiększający się ruch samochodowy to uniemożliwił. Poza tym spacery przestały być przyjemne z uwagi na spaliny.

Zatem auta zawładnęły Alejami, naruszając zaplanowaną przez Bernharda równowagę między pieszymi a ruchem kołowym. Bliska idei projektanta jest tylko sytuacja w III Alei, w której - dzięki konieczności objechania pl. Biegańskiego za kościołem - samochodów jest mniej.

Z kolei komunikacyjne znaczenie Alej paradoksalnie spadło w porównaniu z czasami Bernharda. Stało się tak po dokończeniu w latach 70. XX w. planowanej jeszcze za II RP budowy "Alej bis", dedykowanej już wyłącznie samochodom. Mam tu na myśli dzisiejszą al. Jana Pawła II.

Mit drugi: jezdnie jednokierunkowe

Z obecnej perspektywy wydaje nam się, że zawsze tak było i nie może być inaczej. A kto tak powiedział, bo na pewno nie Bernhard. W ciągu 190 lat istnienia Alej ruch jednokierunkowy obowiązuje przez ostatnich 80. Wcześniej każdy jeździł jak chciał. Nawet jak pojawiły się samochody.

"Ruch jednostronny" wprowadzony na przełomie 1928 i 1929 r. jawił się dla ówczesnych częstochowian jako duża niedogodność i szykana: "Chcąc dojechać nprz. z dworca do kina Odeon [nad sklepem Bata, dziś jest tam szkoła językowa Empik - przyp. red.], trzeba będzie jechać przepisową stroną aż do placu magistrackiego (Biegańskiego) i następnie zawrócić po przeciwległej jezdni, przebywając część drogi dwa razy" - krytykował 30 września 1928 r. "Goniec Częstochowski".

Kubek w kubek jakbyśmy słyszeli narzekania, że z II Alei nie można pojechać na wprost w Trzecią.

Mit trzeci: szerokość chodników

Najwęższe były za czasów... dorożek. Gdy w latach międzywojennych zaczęto zamieniać wstydliwe bruki typu kocie łby na asfalt, w prasie rozgorzała dyskusja o szerokości trotuarów. "Nowobudowana jezdnia w II Alei - alarmował 28 września 1928 r. "Goniec Częstochowski" - będzie miała 7,50 m szerokości, zamiast dotychczasowej jezdni 9 metrów. To niczem nieuzasadnione zwężenie jezdni dokonane zostało na mocy specjalnej uchwały magistratu, który w tej sprawie nie występował do Rady Miejskiej o aprobatę. Po cóż więc Rada miasta istnieje?" - pytał dramatycznie dziennikarz. Zaś w kolejnym artykule powoływał się na "cały ogół mieszkańców", który zmian nie chce. Jak widać, ten argument wykorzystywany jest wszędzie i zawsze.

Co zrobił w 1928 r. magistrat? Nie ugiął się i chodniki o wyznaczonej wówczas szerokości mamy do dziś.

Mit czwarty: dwa rzędy drzew

W myśl projektu Bernharda w Alejach posadzono drzewa w czterech rzędach. Tak, to nie pomyłka! Środkowy pasaż oddzielały od jezdni podwójne szpalery kasztanowców. Drzewka rosły sobie kilkadziesiąt lat (jak długo, dokładnie nie wiadomo), aż władze miasta doszły do wniosku, że środkowy deptak jest za wąski, bo drzewa blokują ruch pątniczy, i wycięto dwa szpalery.

Bernharda o zdanie nie zapytano.

Mit placu Daszyńskiego

Gdyby zgodzić się z tezą, że Aleje mają być takie, jak je zaprojektowano przed prawie 200 laty, to na plac Daszyńskiego - będący integralną częścią głównej arterii - należałoby przenieść z Zawodzia targowisko. Plac zwany kiedyś Nowym Rynkiem zaprojektowano bowiem jako bazar. Funkcjonował on w najlepsze jeszcze przed wojną, a jego wyprowadzce w latach 30. XX w. towarzyszyło biadolenie właścicieli kamienic, że magistrat morduje Częstochowę ze szczególnym uwzględnieniem kupców.

Urządzony w miejscu bazaru skwer, po II wojnie światowej ustąpił szerokim jezdniom. W tamtych warunkach było to konieczne, ponieważ nie było trasy szybkiego ruchu, a wzmagający się tranzyt z Warszawy do Katowic zmusił do udrożnienia wąskiego gardła, jakim był pl. Nowotki (nazwa z lat PRL-u).

Jeśli więc placu Daszyńskiego nie zmieniać, to która jego wersja: bazar, skwer czy wydłużone rondo (które mamy dziś) jest właściwa?