O Janie Oderfeldzie, co 200 lat przepracował

W wieku 102 lat zmarł jeden z najwybitniejszych częstochowian. Prof. Jan Oderfeld - światowej sławy ekspert od silników lotniczych i pionier techniki odrzutowej, pochodził z rodziny znanych drukarzy, prowadzącej zakład przy ul. Waszyngtona

"Byłem zafascynowany jego długowiecznością w działalności naukowej. Gdy go poznałem w 2008 r. podczas uroczystości nadania mu tytułu doktora honoris causae Politechniki Warszawskiej, uderzyła nas jasność jego umysłu" - napisał na wieść o śmierci prof. Jana Oderfelda prezes Międzynarodowej Federacji Teorii Maszyn i Mechanizmów (IFToMM) prof. Marco Caccarelli.

We wspomnianym roku 2008 prof. Oderfeld obchodził setne urodziny! Mimo to z entuzjazmem kontynuował pracę naukową. - Był wciąż otwarty na nowe pomysły i kierunki, choć już wcześniejsza jego działalność uczyniła go sławnym na całym świecie - wspomina prof. Cacarelli.

Prof. Jan Oderfeld zmarł 17 marca 2010 r. w wieku 102 lat. W środę na cmentarzu ewangelickim w Warszawie odbył się jego pogrzeb.

Inżynier od silników odrzutowych

Dzieciństwo Jan Oderfeld spędził w Częstochowie. Tu w 1908 r. się urodził. Ojciec Stanisław był doktorem chemii i współwłaścicielem zakładów litograficzno-papierniczych przy dzisiejszej ul. Waszyngtona - znanych jako drukarnia Oderfelda i Kohna. Oderfeldowie, wg przedwojennej książki adresowej, mieszkali przy ul. Kilińskiego 28.

Techniką Jan Oderfeld zainteresował się w drukarni ojca: - Była tam nowoczesna wówczas, pochodzącą chyba z roku 1900, dwucylindrowa maszyna parowa - wspominał po latach. - Kiedy więc skończyłem szkołę średnią (Gimnazjum i Liceum im. Sienkiewicza - przyp. red.), przystąpiłem do egzaminu wstępnego na politechnikę i... jakoś poszło.

Oderfeld nie przypuszczał wtedy, że będzie się specjalizował w silnikach lotniczych. - A to właśnie okazało się najważniejsze w mojej działalności - mówił.

Przy tym nie o zwykłe silniki chodzi.

Po odbyciu służby wojskowej był początkowo bezrobotny. Potem z młodymi inżynierami Władysławem Bernadzikiewiczem i Józefem Sachsem stworzył zespół, który podjął się ambitnego zadania konstrukcji pierwszego polskiego silnika odrzutowego. Hojnego sponsora znaleźli w osobie Juliana Machlejda, wicedyrektora browarów Haberbusch i Schiele. - Zainwestował w nas 15 tys. przedwojennych złotych - wspominał profesor. - Przedwojenna złotówka to mniej więcej równowartość dzisiejszych 14-15 zł.

Ponieważ dwa modele przeszły pomyślnie próby, w 1932 r. w warsztacie doświadczalnym Państwowych Zakładów Inżynierii "Ursus" wykonano silnik odrzutowy, zwany strumienica, o zasadzie działania identycznej jak we współczesnych silnikach pulsacyjnych. Silnik podobny był do późniejszego, skonstruowanego przez Niemców silnika do pocisków V-1, z tym, że polscy konstruktorzy myśleli raczej o zastosowaniu cywilnym, np. w samolotach do przewożenia poczty.

W 1934 r. Oderfeld był w zespole inż. Stanisława Nowkuńskiego projektującym odrzutowy silnik lotniczy. Po tragicznej śmierci Nowkuńskiego podczas wspinaczki w Tatrach, w 1936 r., inż. Oderfeld przejął kierownictwo nad tymi pracami.

- Moją specjalnością były silniki, ale nie można tak wąsko traktować lotnictwa, to byłoby błędem - wspominał prof. Oderfeld. - Silnikowiec musi się także jako tako znać na płatowcach, a płatowiec na silnikach. Bo to tak, jakby pójść do lekarza, który się zainteresuje tylko lewą nogą. Wtedy mogą być kłopoty, bo powinien także spojrzeć na prawą.

Inżynier od maszyn rolniczych

W czasie okupacji o lotnictwie nie było co marzyć, więc inż. Oderfeld musiał się imać innych zajęć: - Nie bardzo radziłem sobie z handlem, poza jednym wyjątkiem, kiedy handlowałem rąbanką. Wiec gdy zaproponowano mi kierownictwo w kuźni spółdzielni Rolnik w Skierniewicach, zaryzykowałem. Udało mi się zorganizować zakład, który zatrudniając kilka osób, rozrósł się znacznie i pod koniec wojny miał już stu pracowników. Produkowaliśmy maszyny rolnicze. Wszystko to skończyło się, kiedy "przyjaciele radzieccy" oswobodzili nas. Zupełnie rozgrabili zakłady, bo powiedzieli, że prowadzi je "Germaniec".

W 1974 r. prof. Oderfeld otrzymał Honorowa Odznakę Zasłużonego Pracownika tych zakładów, które po wojnie przyjęły nazwę "Fumos" i wytwarzały odlewy żeliwne.

Inżynier od dydaktyki

Swoją pracę dydaktyczną prof. Oderfeld zaczął jeszcze pod koniec lat 30. w Szkole Podchorążych Lotnictwa w Warszawie. - Pozostaję w kontakcie z kilkoma moimi uczniami, którzy sięgnęli wysoko, podczas gdy ja zostałem tylko skromnym porucznikiem - wspominał profesor.

Po wojnie, wraz z żoną i córką, wrócił do Warszawy i w słynnej Szkole Wawelberga (póki istniała) wykładał m.in. mechanikę, automatykę lotniczą, silniki lotnicze. W 1949 r. związał się z Politechniką Warszawską. Od 1955 r. był profesorem nadzwyczajnym, a od 1961 r. zwyczajnym.

Na Politechnice wykształcił kilka pokoleń wybitnych specjalistów. Doktoranci jego doktorantów mieli doktorantów! Uczelnia pamiętała o jego zasługach: w prezencie na setne urodziny przyznała mu w 2008 r. tytuł doktora honoris causa.

- W naszej tradycji rodzinnej - wspominali podczas uroczystości krewni profesora Iwona Szpakowicz i Stanisław Szpakowicz - przechował się (podobno prawdziwy) opis egzaminu dla dyplomantów (podobno typowego). Delikwent zgłaszał się do mieszkania Profesora w budynku należącym do Politechniki. Profesor wprowadzał go do gabinetu i mówił: "Proszę pana, tu są pytania egzaminacyjne, tu jest moja biblioteka, tymi drzwiami może pan wejść do biblioteki uczelnianej, gdyby pan czegoś więcej potrzebował. Wracam za osiem godzin. Życzę powodzenia!".